EYNEK BLOG

Iqtisadshunas zhornilining(The Economist) 123 döletke élip barghan tekshürüsh dokilatigha asasen, herbir döletning tamaka istémal qilish omumi miqdarini nopus sanigha bölgende, Grétsiyide herbir adem künige 8 taldin tamaka chekidiken. Rosiye ikkinchi orunda turidu, künige 7 tal. Aldinqi qatardiki 20 döletning ichide 17si Yawrupa döletliri. Jonggo 26 orunda, künige 4.5 tal. Amérka 42 orunda, künige 3 tal. Hindistan hesapta eng keynide turidu, bundaq bolushtiki seweb Hindistanliqlarning köpinchisi tamaka yupurmiqini chaynaydiken.

Dunyada bir milyondin artuq sanaetke ishlitidighan mashina ademler bar. Töwendiki resimde qaysi dölette mushundaq mashina ademning eng keng kölemde ishlitiwatqanliqini körsitidu. Resimdiki san her on ming ishlep chiqirish ishchilirige toghra kélidighan mashina ademning sani. Yapuniye birinchi orunda, buninggha heyran qalmaymen. Heyran qalidighinim, bu san dunyawi ortaq sanning 10 hessige yéqin bolghan, hemde ikkinchi orunda turidighan Sin'gapordin bir hesse qatliwetken.

Xeritidiki reng qanchilik qéniq bolsa shunchilik bextlik ikenlikini büldüridu. Shuninggha asaslan'ghanda Daniye (Danmar) dunya boyiche eng bextlik döletke hésab. Daniye chöchekler dunyasi dep atalghan, lékin bu bahalash hergizmu buningdin emes, belki döletning heqsiz dawalash, maarip, shundaqla balilargha we yashan'ghanlargha hejligen parawanliqining yuqiriliqidin bolghan. Emdin kül reng rayonlarchu, mesilen Pelestin, buninggha jiq chüshendürüsh ketmes.

Chong resimni bu yerdin körüng: Chéking

Yuqirqi resim adem ménge qurulmisining körünishi, ong terep normal saghlam ademning, sol terep zeytuntop tenherketchining. Ong tereptiki resimdin shuni köreleymizki, sirtqi soqunush we chayqilish sewebidin ménge zexmilen'gen. Ménge késellik tetqitqad merkizining (CSTE) mudiri Ann McKee dokturning déyishche, bu xil zexmilinish 80 yashliq déwenglik késiligha giripdar bolghan yashan'ghanlarning méngisige oshaydu. CSTE bir nechche rehmetlik NFL (Amérka zeytuntop birleshmisi) topchining ménge ülgisidinmu mushu ehwalni bayqidi. Bu xil zexmilinish adem mijezining qupal bolushigha, ménge hüjeyrining köplep ölüp kétishige seweplik, hemde bashqa qoshumche késel élip kélishige seweblik.

1946-yildin 2000-yilghiche pelestin qanchilik yéridin ayrildi? Töwendiki resim sizge jawab béridu. Aq reng Israliyege wakalet qilidu, yéshil bolsa pelestin. Bu töt parche resim 1946 1947 1967 2000 yilliridiki weziyettur. Chong resim bu yerde: Chéking!

Norwigiye Oslo shehiride 80 aptobusqa métan qachilap sinaq elip bérildi. Bu métanlar sésiq kölchekning tazilanmighan suliridin kelgen. Aptobus mangghan awazi yuqiri derijide peseygen hemde chiqarghan karbon miqdari 0 bolghan, chünki métan tebi'iy gaz. Sinaq mes'uli Ole Jakob Johansen ependining diyishche, bundaq qilish arqiliq herbir litir yéqilghugha 0.4 yawru (3.5yüen) saqlap qalghili bolidu. Sinaq eger muwepeqqiyetlik bolsa, bu téxnikini pütün Norwigiyening aptobuslirigha salidu. XUDAYIM buyrusa 2050 yilgha kelgichilik Norwigiye karbon néytrallashqan döletke aylinidu.

"Iqtisadi kirzisde künimiz tes bolidu", bu gepke pütünley teslim bolghanlar menggü chong ish qilamaydu! Toghra, mal bahasi ösüp ketti, pullar paxalliship ketti. Lékin shuni sizge qattiq tekitleymenki, iqtisadi kirzis bay bolushning eng yaxshi peyti, yene kélip chong bay bolushning eng yaxshi peyti. Ishenmemsiz? Ötken tarixni körüp baqili, 70inchi yillarda, Amérkining iqtisadi qéyinchiliq künliride, Microsoft we Apple digen shirketler qurulghan. Bu peqet eng nadir misallardur, bundaq misallar bek köp. Shunglashqa bügündin bashlapla birer ishni ichingizge püküng, yaxshi pilan tüzüng, u pilaningizgha quruq qarap turmay, midirap turung, her küni ulugh ümid-arzuyingiz üchün tirishing,, hergiz arliqta toxtap qalmang! Tirishqan'gha jan chiqip ketmeydu, meyli qiz bolung yak oghul bolung, purset hemmimizge teng. 

Men iqtisad tetqiq qilidighan adem emes, lékin qiziqimen, kim pulgha qiziqmaydu deysiz. Shunglashqa anche-munche bu toghurluq nersilerni oqup turimen. Mana bügün munu bir xewerni körüp qaldim. Méningche bu intayin yaxshi oy, bazar achidighan'gha intayin yaxshi. Kim buni birinchi bolup qilsa, shu eng jiq pul tapalaydu, kéyinki doramchilar bolsa azla pul tépishi momkin. Bu yazmini oqughanlar buni déhqanlirimizge tewsiye qilnglarchu, 100ning ichide 1si qiziqsimu shu kupaye.

Mana bu chirayliq shekildiki terxemek, buni yapunluqlar qilghan. Terxemek ösüsh jeryanida uni shekillik qilipqa salsaq, yétilgende shundaq bolup chiqidiken. Buningdin burunmu töt chasa shekidiki tawuzni körgen iduq. Mélingiz alahide bolsa xéridar elwette qiziqidu de! Déhqanlirimiz sinap baqqan bolsichu, ularmu bir béyip baqsichu. Andin uyghur sodigerlirimizdin birersi bazarni échip bergen bolsa... Hazirche bu bizge bir xam xiyal, men peqet bu yéngiliqni dostlargha mundaqla tunushturup qoydum. Tüpki meqsidim, dostlarning japaliq künlerde ümidini tashlimasliqi, midirap turishini, pikir qilip turishini tewsiye qilishtur. Bilidighan paydiliq nersiler bolsa öz'ara pikir almashturup tursaq. Mushu uyghur balilargha nime bolghankin tang, po étish, yalghanchiliq qilish, bethejliq séngip ketkini deymen!...

Boldi qaxshimay jumu. Ishqilip purset her küni etrapimizda,yéqinqi mezgilde téximu shundaq. Uyghurlarning kallisi uchuq hem téz chögileydu, uyimiz bek jiq, shunisi qisip bir ish qilamaymiz, qongimiz bosh. Achchiqim kelse, "Kassa chingitish kulubi"din bir achimen, xep! Eng axirda, momkinchilik bolsa yuqirqi yéngi téxnikini déhqanlirimizge uqturup qoysanglar.

Bu 10 keshpiyatni siz choqum bilisiz, lékin ularning Shiwitsiyelik (Swedish) ijad qilghanliqini uqamsiz?! Bu peqet eng dangliq hem insan turmushigha köprek tesir körsetkenliri.

1. Yürek qozghatquch (心脏起搏器): Yürek ajiz ademler ishlitidighan, yürekning sekrishige yardem béridighan eswab. 1958 yili Rune Elmqvist digen yoldash buni ijad qilghan, shu chaghda bu xil dawalashni qubul qilghan Arne Larsson ependi 2001 yilighiche yashighan.

2. Bixeter tasmisi: Mashin olturghinimizda bixeterlikimiz üchün ishlitidighan tasma. Sanluq melumatqa asasen, bixeter tasmisi her 6 minutta bir hayatni qutquzmaqta. Bu Nils Bohlin epadi 1959 yili ijad qilghan.

3. Yershari xarektérlik orun belgilesh séstimisi (全球定位系统): GPS mu dep qoyimiz. Bunimu biz da'im kinolarda körimiz. Sün'iy hemrah arqiliq ayropilan, paraxutlargha yardem bérip, ularning jughrapiyilik ornini békitip béridighan eswab. Buni hazir bezi baylarning mashinliridimu körimiz. Yuqur derijilik téxnikigha mensup mehsulat. Bu Håkan Lans ependining ijadiyiti.

4. Ichimlik qutusi: In'glizche Tetra Pak, xenzuche 利乐包 deymiz. Siz adette dukanlarda körgen süt qutusi, miwe sherbet qutusi... mushu shu! 1951 yili Erik Wallenberg we uning tetditqad guruppisi ijad qilghan.

5. Télfon turupkisi: Lars Magnus Ericsson ependi 1885 yili ijad qilghan. Shuningdin kéyin télfon ishlitish jiq eplik bolup ketken.

6. Népiz kompiyotér ékrani (平板显示器): Sven Torbjörn Lagervall ependi 1979 suyuq kiristalni bayqighan, uning kéyin 1994 yili népiz ékran tetqitqadi bashlighan.

7. Ultra awaz dolquni (超声波): 1950 yili Hellmuth Hertz ependi bu xil tetqitqadni birinchi bolup késel körüshke ishletken. U Inge Edler ependi bilen teng bu xil téxnika arqiliq yürek késelge di'agnoz qoyghan.

8. Bixeter serengge: Gustaf Erik Pasch ependi 1844 yili dunyadiki tunji bixeter serenggisini ijad qilghan.

9. Partlatquch dorisi: Buni hemmimiz bilimiz. Dunyagha dangliq Alfred Nobel ependi 1866 yili ijad qilghan. Mush arqiliq tapqan pulida Nobél mukapitini qurghan.

10. Sirtma: Gideon Sundbäck ependi 1913 yili ijad qilghan. Buni hazirghichilik ishlitiwatimiz.

Yuqurqi ijadiyetlerdin bashqa yene jiq keshpiyatlar bar idi, bek ésimde qalmaptu, mesilen hazirqi zamman ayallar ishlitidighan bir qétimliq heyz qeghizi... digendek. 

Köp döletlerde yéngidin tughut bolghan anilargha dem élish béridu, bu shu döletlerning qanunigha kirgüzülgen, lékin bezi döletlerde bundaq qanun turghuzulmighan. Undaqta qaysi döletning qanunluq tughut dem élish eng uzun? Jawab, shimali yawrupadiki riwayet döliti, Shiwitsiye (Sweden), 480 kün!

Buning ichidiki 390 künige 80% ma'ash élip dem alalaysiz, lékin eng yuquri chiki bolidu. 80% ma'ashingiz eng yuquri chektin éship ketkende artuq bérilmeydu. Anglishimche köpinche ayallarning ma'ashi u chektin ashidighanlirimu jiq emes. 480 künni dadighimu bölüp bérishke bolidu, mesilen bala 1 yashqa kérip bolghandin kéyin ana ishlise, dada öyde baligha qarisa qanunluq. 

Emdi bashqa döletlerni dep baqayli, Jonggo (China) 90 kün, 100% ma'ash, dadining 15 kün, Yapun (Japan) 98 kün (14 hepte), 60% ma'ash, dadigha yoq. Firansiye (France) 112 kün (16 hepta), üchinchi bala bolsa 182 kün (26 hepte), dadigha 15 kün. Girmaniyening (German) sel murekkep, tughut aldida 6 hepte, tughut keyni 12-14 hepte, 60% ma'ash, uningdin sirt dadigha ayrim ikki ay bar imish. Amérkining (America) yoq, shunglashqa tughuttin kéyin birer shirket sizge tughut dem élish bermise héchqandaq mes'uliyet almaydu, lékin emdi oxshimighan shirketning tughut dem élish toghrisida özige chüshluq qa'ide-tüzüm bolidikenmish, teliyingizge baghliq.

Mushu yéqinda Jongmin Kim digen dostimiz CD muzika qoyush fonkisiyige ige texse we istakan layihilep chiqti. Resimde körginingizge oxshash, CD plastinkini texsige salisiz, kunubkilirimu shuning üstide. Istakanni chögültüsh arqiliq awaz tengsheysiz. Muzika qoyup chay yaki qehwe ichish nimidigen rahetlinerlik ish, héhé ^_^ ！